एक काळ असा होता, जेव्हा आपल्या गावाकडच्या किंवा जुन्या पिढीतील माणसांकडे पैशांची फारशी श्रीमंती नव्हती. घरे साधी होती, खिशात फारसे पैसे नसायचे. पण त्यांच्याकडे एक अफाट श्रीमंती असायची, ती म्हणजे ‘माणसांची श्रीमंती’. घरात सुख असो वा दुःख, एका हाकेला अख्खं गाव धावून यायचं. आज एकविसाव्या शतकात मात्र सगळं उलट झालं आहे. आज आपल्याकडे बँक खात्यात पैसे आहेत, हातात महागडे फोन आहेत आणि फेसबुक-इन्स्टाग्रामवर ५००० ‘फ्रेंड्स’ (Friends) आहेत. पण कधी विचार केला आहे का, की रात्री-अपरात्री अचानक एखादी अडचण आली किंवा मन खूप उदास झालं, तर हक्काने फोन करावा आणि मन मोकळं करावं, असा किती जणांचा कट्टा आपल्याकडे शिल्लक आहे? कदाचित एकाचाही नाही! तंत्रज्ञानाच्या भाषेत यालाच ‘सोशल बँकरप्टसी’ (Social Bankruptcy) म्हणजेच ‘सामाजिक आणि भावनिक दिवाळखोरी’ म्हणतात.
‘लाईक्स’ आणि ‘कमेंट्स’ म्हणजे खरं प्रेम नव्हे!
आज आपण नात्यांचे मूल्यमापन सोशल मीडियावरील लाईक्स आणि कमेंट्सवरून करू लागलो आहोत. एखाद्याने आपल्या फोटोवर ‘Nice Pic’ किंवा ‘Heart’ चा इमोजी टाकला, की आपल्याला वाटतं तो आपला खूप मोठा हितचिंतक आहे. पण हा केवळ एक आभासी (Virtual) देखावा आहे.
सोशल मीडियावरील हे मित्र तुमच्या वाढदिवसाला मध्यरात्री १२ वाजता ‘Happy Birthday’ चा मेसेज नक्की पाठवतील, पण जेव्हा तुम्ही खरोखरच एखाद्या संकटात असता, तेव्हा हे ५००० मित्र गायब होतात. कारण, स्क्रीनवर बोटाने हार्ट (❤️) वर क्लिक करणे सोपे असते, पण प्रत्यक्ष आयुष्यात धावून जाण्यासाठी वेळ आणि भावना खर्च कराव्या लागतात, ज्याची आज प्रत्येकाकडे कमतरता आहे.
आपण नात्यांमध्ये ‘गुंतवणूक’ करायला विसरलोय
आर्थिक भाषेत आपण पैशांची जशी गुंतवणूक (Investment) करतो, जेणेकरून भविष्यात आपल्याला त्याचा फायदा व्हावा; अगदी तसेच नात्यांचेही असते. नात्यांमध्ये पैशांची नाही, तर ‘वेळ’, ‘विश्वास’ आणि ‘भावनांची’ गुंतवणूक करावी लागते.
आज आपण आपल्या खऱ्याखुऱ्या मित्रांना, नातेवाईकांना, अगदी घरातल्या आई-वडिलांनाही ‘वेळ’ द्यायला तयार नाही. आपण एकाच घरात, एकाच सोफ्यावर बसून एकमेकांशी बोलण्याऐवजी मोबाईलवर दुसऱ्यांशीच चॅटिंग करत असतो. नात्यांना जेव्हा वेळ मिळणे बंद होते, तेव्हा ती नाती सुकलेल्या झाडासारखी कोमेजून जातात. आपण आपली ‘इमोशनल बँक’ (Emotional Bank) नवीन भावना न भरता फक्त रिकामी करत चाललो आहोत.
‘सोशल बँकरप्टसी’ चे आपल्यावर होणारे परिणाम
जेव्हा माणूस सामाजिकदृष्ट्या दिवाळखोर होतो, तेव्हा त्याच्याकडे वरवर पाहायला सगळे काही असते, पण आतून तो प्रचंड एकटा असतो.
अति-एकटेपणा (Loneliness): आजच्या तरुणांमध्ये डिप्रेशन आणि मानसिक ताण वाढण्याचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांच्याकडे हक्काने बोलणारे ‘खरे’ मित्र नाहीत.
दिखाऊपणाची सवय: आपण सुखी आहोत हे जगाला दाखवण्यासाठी आपण सोशल मीडियावर सतत छान छान फोटो टाकतो, पण मनातील खरी अस्वस्थता कोणाजवळ मांडू शकत नाही.
संवादाची जागा ‘फॉरवर्ड’ मेसेजनी घेतली: सणासुदीला प्रत्यक्ष घरी जाणे किंवा फोन करून बोलणे बंद झाले आहे. त्याची जागा आता एकाच वेळी १०० लोकांना पाठवलेल्या ‘रेडीमेड’ व्हॉट्सॲप इमेजेसनी घेतली आहे.
माणसांची ही ‘श्रीमंती’ पुन्हा कशी मिळवायची?
आपल्याला जर ही ‘सोशल बँकरप्टसी’ टाळायची असेल आणि आयुष्यात पुन्हा माणसांची श्रीमंती हवी असेल, तर आपल्याला काही सोप्या गोष्टी कराव्या लागतील:
१. स्मार्टफोन बाजूला ठेवून भेटा: महिन्यातून किमान एकदा तरी आपल्या जवळच्या मित्रांना प्रत्यक्ष (Offline) भेटा. एकत्र चहा प्या, जुन्या आठवणी काढा आणि खळखळून हसा.
२. मेसेज ऐवजी ‘फोन’ करा:कोणाचा वाढदिवस असेल किंवा कोणाचे बरे-वाईट ऐकले, तर मेसेज टाईप करण्याऐवजी थेट फोन करा. तुमच्या आवाजातील जिव्हाळा समोरच्या व्यक्तीला मेसेजपेक्षा जास्त धीर देतो.
३. सुख-दुःखात हजेरी लावा:जेव्हा तुमच्या ओळखीच्या कोणाकडे काही सुखद प्रसंग असेल किंवा दुःखाची वेळ असेल, तेव्हा तिथे प्रत्यक्ष जाण्याचा प्रयत्न करा. माणसाला माणसाची गरज ही अशाच वेळी सर्वात जास्त असते.
शेवटी एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे की, बँकेत कितीही करोडो रुपये असले, तरी ते पैसे आपल्याला आनंद विकत देऊ शकत नाहीत. माणसाचे खरे मरण तेव्हा होते, जेव्हा त्याच्या अंत्ययात्रेला ४ खांदे द्यायलाही माणसे उरत नाहीत. सोशल मीडियाचे ५००० फॉलोअर्स केवळ स्क्रीनपुरते मर्यादित आहेत. त्यामुळे आजच भानावर या; मोबाईलचा स्क्रीन थोडा वेळ बंद करा आणि आपल्या माणसांशी बोलायला सुरुवात करा. पैशाच्या श्रीमंतीसोबतच ‘माणसांची श्रीमंती’ जपा, कारण तीच तुमची खरी आणि हक्काची ‘इमोशनल बँक’ आहे!
✒️वीरेंद्र सोनवणे(पुणे)मो:-8888244883
