भारतीय समाजजीवनातील सण-उत्सव ही केवळ आनंदाची क्षणे नसतात तर ते समाजाच्या नैतिक मूल्यांची, सांस्कृतिक परंपरांची आणि मानवी नात्यांची पुनःप्रत्ययकारी स्मृती असतात. प्रत्येक सण माणसाला काहीतरी शिकवून जातो. काही सण आनंद शिकवतात, काही कृतज्ञता, काही एकात्मता, तर काही आत्मपरीक्षण. बकरी ईद, ज्याला ईद-उल-अजहा असेही म्हटले जाते, हा असाच एक सण आहे, जो केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून त्याग, समर्पण, करुणा आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे गहिरे तत्त्वज्ञान आपल्या समोर ठेवतो. आजच्या काळात सणांचे स्वरूप अनेकदा बाह्य दिखाऊपणाकडे झुकताना दिसते. उत्सवांचा अर्थ अनेकदा कपडे, सजावट, भोजन आणि औपचारिक शुभेच्छांपुरता मर्यादित होतो. अशा वेळी बकरी ईद आपल्याला आठवण करून देते की खरा सण बाह्य प्रदर्शनात नसतो; तो अंतर्मनातील मूल्यांच्या जागृतीत असतो.
बकरी ईदची प्रेरणा इस्लामी परंपरेतील एका अत्यंत अर्थपूर्ण प्रसंगातून मिळते. परमेश्वराच्या आदेशापुढे संपूर्ण समर्पण दाखवत इब्राहिम यांनी आपल्या सर्वांत प्रिय गोष्टीचाही त्याग करण्याची तयारी दाखवली. ही कथा केवळ धार्मिक आख्यायिका म्हणून पाहण्याची नाही. तिच्या गाभ्यात एक अत्यंत मानवी आणि सार्वकालिक प्रश्न आहे, माणूस स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा मोठ्या मूल्यांसाठी किती तयार आहे? आज समाजासमोर याच प्रश्नाचे वेगळ्या रूपात पुनरागमन होत आहे. आपण विकासाच्या, आधुनिकतेच्या आणि प्रगतीच्या भाषा बोलतो, पण त्यागाची भाषा किती बोलतो? आपण अधिकारांची मागणी करतो, पण जबाबदारीचे भान किती ठेवतो? आपण सुखाच्या मागे धावतो; पण दुसऱ्याच्या दुःखात किती थांबतो?
बकरी ईदचा खरा संदेश याच ठिकाणी अधिक तेजस्वी होतो. या सणाचा केंद्रबिंदू म्हणजे ‘कुर्बानी’. पण कुर्बानीचा अर्थ केवळ एका धार्मिक विधीपुरता मर्यादित ठेवणे हा त्याचा संकुचित अर्थ ठरेल. कुर्बानी म्हणजे आपल्या अहंकाराचा त्याग, लोभाचा त्याग, अन्यायकारक वृत्तीचा त्याग, स्वार्थाचा त्याग. दुसऱ्याच्या हितासाठी स्वतःच्या काही गोष्टी बाजूला ठेवण्याची तयारी म्हणजे कुर्बानी. आज समाजात तणाव वाढत आहेत. धर्म, जात, भाषा, प्रदेश, विचारधारा प्रत्येक ठिकाणी भिंती उभ्या राहताना दिसतात. संवाद कमी होतो आहे, संशय वाढतो आहे, सहजीवनाचे मूल्य कमकुवत होत आहे. अशा वेळी बकरी ईदचा संदेश अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. कारण हा सण सांगतो की श्रद्धा ही केवळ वैयक्तिक भक्ती नसते तर ती सामाजिक करुणेशी जोडलेली असली पाहिजे.
या सणातील आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे वाटणीची भावना. कुर्बानीतून मिळालेल्या अन्नाचा काही भाग गरीब, गरजू आणि वंचितांपर्यंत पोहोचवण्याची परंपरा ही केवळ धार्मिक आचारसंहिता नाही; ती सामाजिक न्यायाची जिवंत जाणीव आहे. आज जगभर संपत्ती वाढत आहे, पण विषमताही वाढत आहे. शहरांच्या आकाशाला भिडणाऱ्या इमारतींच्या सावलीत उपाशी पोटांची संख्या कमी झालेली नाही. विकासाच्या भाषणांबरोबरच बेरोजगारी, महागाई, असुरक्षितता आणि उपेक्षा यांचीही कठोर वास्तवता आहे. अशा वेळी बकरी ईद आपल्याला सांगते की उत्सव तेव्हाच पूर्ण होतो, जेव्हा आनंदाच्या ताटात दुसऱ्याचाही हक्क असतो. ही भावना अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण समाज केवळ कायद्यांनी टिकत नाही, तो संवेदनांनी टिकतो. संविधान समानतेचा मार्ग दाखवते, पण करुणा त्या मार्गावर चालण्याची नैतिक ताकद देते.
आजच्या सार्वजनिक जीवनात संवेदनशीलतेचा अभाव तीव्रतेने जाणवतो. राजकारणात कटुता वाढते आहे, सार्वजनिक चर्चेत सभ्यता कमी होते आहे, सामाजिक माध्यमांवर अपमानाची भाषा सामान्य झाली आहे. दुसऱ्याच्या वेदनेकडे पाहण्याची क्षमता कमी होत चालली आहे. अशा वातावरणात बकरी ईदचा संदेश केवळ एका समुदायापुरता मर्यादित राहत नाही, तो संपूर्ण समाजासाठी नैतिक धडा ठरतो. हा सण आपल्याला सांगतो धर्माचा खरा अर्थ विभाजनात नाही, तर माणुसकीत आहे. भारतीय समाजाची खरी ताकद त्याच्या विविधतेत आहे. इथे बकरी ईद, दिवाळी, ख्रिसमस, बुद्ध पौर्णिमा हे सर्व सण केवळ कॅलेंडरवरचे दिवस नसतात; ते परस्पर सन्मान आणि सहअस्तित्वाच्या संस्कृतीचे प्रतीक असतात. या भूमीची ताकद एकरूपतेत नाही; ती अनेकतेतून उभ्या राहिलेल्या ऐक्यात आहे. म्हणूनच बकरी ईदच्या निमित्ताने एक गोष्ट विशेषत्वाने लक्षात ठेवावी लागेल, धर्माचे बाह्य रूप समजणे सोपे असते; पण त्यातील मानवी गाभा समजून घेणे अधिक आवश्यक असते.
बकरी ईदचा मानवी गाभा स्पष्ट आहे: त्याग करा, वाटा, दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी व्हा आणि परमेश्वरापुढे नम्र राहा. आजच्या पिढीसमोर उपभोगवादाचे प्रचंड आकर्षण आहे. यशाची व्याख्या अनेकदा पैसा, प्रतिष्ठा आणि भौतिक साधनांमध्ये अडकलेली दिसते. स्पर्धा आहे, धावपळ आहे, तुलना आहे, असुरक्षितता आहे. अशा वेळी बकरी ईद एक वेगळाच प्रश्न विचारते, तुमच्याकडे किती आहे हे महत्त्वाचे नाही, तुम्ही किती वाटू शकता हे अधिक महत्त्वाचे आहे. हीच खरी नैतिक उंची आहे. या सणाच्या निमित्ताने कुटुंब, नातेवाईक, शेजारी, मित्र यांच्यात भेटीगाठी होतात. एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या जातात. पण या भेटीगाठींच्या मागे एक मोठा सामाजिक अर्थ दडलेला आहे, नात्यांचे पुनरुज्जीवन. आजच्या काळात माणूस डिजिटलरीत्या जोडलेला आहे, पण भावनिकदृष्ट्या अनेकदा तुटलेला आहे. घरात माणसे आहेत, पण संवाद कमी आहे. समाजात गर्दी आहे, पण जवळीक कमी आहे. अशा वेळी सण हे नात्यांना पुन्हा उब देणारे प्रसंग ठरतात.
बकरी ईद आपल्याला हेही शिकवते की श्रद्धा आणि विवेक एकमेकांचे विरोधक नाहीत. खरी श्रद्धा माणसाला अधिक विनम्र, अधिक न्यायप्रिय आणि अधिक करुणामय बनवते. जर धर्म माणसाला दुसऱ्याचा द्वेष शिकवत असेल, तर तो धर्माचा आत्मा नसून त्याचे विकृत रूप आहे. आज जगाला सर्वांत जास्त गरज कोणत्या गोष्टीची आहे, तर ती आहे परस्पर विश्वासाची. धर्माच्या नावावर निर्माण होणारे तणाव, समाजमाध्यमांवर पसरवला जाणारा द्वेष, अफवांमधून पेटणारी अस्वस्थता, या सगळ्यांच्या काळात बकरी ईदचा संदेश अधिकच अर्थपूर्ण ठरतो. कारण हा सण आठवण करून देतो की खरी धार्मिकता माणसाला इतरांपासून दूर नेत नाही; ती त्याला अधिक जवळ आणते. या निमित्ताने समाजाने स्वतःलाही काही प्रश्न विचारायला हवेत.
आपल्या आनंदात दुसऱ्याचा वाटा आहे का? आपल्या श्रद्धेत करुणा आहे का? आपल्या समृद्धीत सामाजिक जबाबदारी आहे का? आणि सर्वांत महत्त्वाचे आपल्या धर्मात माणूस आहे का? हे प्रश्न केवळ तत्त्वज्ञानाचे नाहीत; ते लोकशाही समाजाच्या नैतिक आरोग्याशी संबंधित आहेत. बकरी ईदचा उत्सव मिरवणुकीत, सजावटीत किंवा औपचारिक शुभेच्छांत संपता कामा नये. तो आपल्या वर्तनात उतरला पाहिजे. जर या दिवशी आपण एखाद्या गरजवंताची मदत केली, एखाद्या उपाशी पोटी अन्न पोहोचवले, एखाद्या दुखावलेल्या नात्याला पुन्हा जुळवले, एखाद्या पूर्वग्रहाला मनातून काढून टाकले तरच या सणाचा आत्मा खऱ्या अर्थाने जिवंत राहील.
शेवटी, बकरी ईदचा संदेश अत्यंत साधा आहे, पण अत्यंत गहिरा आहे. मानवतेपेक्षा मोठा धर्म नाही. करुणेपेक्षा मोठी प्रार्थना नाही आणि वाटणीपेक्षा मोठा उत्सव नाही. बकरी ईदच्या या पवित्र निमित्ताने आपण असा संकल्प करूया की श्रद्धा असू द्या, पण त्यात नम्रता असू द्या, समृद्धी असू द्या, पण त्यात वाटणी असू द्या, मतभेद असू द्या, पण वैर नको. कारण शेवटी समाज महान होतो तो त्याच्या संपत्तीने नाही, तर त्याच्या संवेदनांनी. बकरी ईदच्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा. त्यागाची जाणीव, करुणेची ऊब आणि माणुसकीचा प्रकाश आपल्या समाजात अधिक दृढ होत राहो, हीच मंगलकामना.
✒️प्रविण बागडे(नागपूर)मो:-९९२३६२०९१९
