भारतीय सामाजिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की त्यांनी आपल्या काळाच्या चौकटी मोडून पुढील अनेक शतकांसाठी विचारांचे दिशादर्शन केले. बाराव्या शतकातील कर्नाटकात जन्मलेले महात्मा बसवेश्वर (बसवण्णा) हे असेच एक क्रांतिकारी समाजसुधारक, तत्त्वज्ञ आणि लोकनेते होते. त्यांच्या जयंती निमित्त त्यांचे विचार केवळ स्मरणात ठेवण्याचा नव्हे, तर आजच्या सामाजिक वास्तवाशी जोडून नव्याने आकलन करण्याचा हा क्षण आहे. बसवेश्वरांचे कार्य केवळ धार्मिक सुधारणा किंवा आध्यात्मिक चळवळ म्हणून मर्यादित नव्हते; ते एक व्यापक सामाजिक क्रांतीचे प्रारूप होते. त्या काळात समाजात जात-पात, वर्णव्यवस्था, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता यांचे प्राबल्य होते. उच्चवर्णीयांच्या वर्चस्वाखाली सामान्य माणूस, विशेषतः शूद्र आणि स्त्रिया, अन्यायाच्या गर्तेत अडकले होते. अशा वेळी बसवेश्वरांनी ‘समता’, ‘स्वातंत्र्य’ आणि ‘बंधुता’ या मूल्यांवर आधारित एक नवा समाजव्यवस्थेचा आराखडा मांडला.
बसवेश्वरांच्या विचारांची मध्यवर्ती संकल्पना म्हणजे “कायकवे कैलास” म्हणजेच श्रम हीच पूजा. त्यांनी श्रमाला केवळ आर्थिक क्रिया न मानता त्याला आध्यात्मिक उंचीवर नेले. कोणतेही काम लहान किंवा मोठे नसते; प्रत्येक श्रमाला समान प्रतिष्ठा मिळाली पाहिजे, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. आजच्या काळातही ‘डिग्निटी ऑफ लेबर’ची जी चर्चा आपण करतो, ती बसवेश्वरांनी शेकडो वर्षांपूर्वी प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला होता. याचबरोबर त्यांनी “दासोह” ही संकल्पना मांडली म्हणजे आपल्या श्रमातून मिळालेल्या उत्पन्नाचा काही भाग समाजासाठी अर्पण करणे. ही केवळ दानधर्माची भावना नव्हे, तर सामाजिक न्यायाचा एक मार्ग होता. समाजातील दुर्बल घटकांना सक्षम करण्यासाठी प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखावी, हा या विचाराचा गाभा आहे. आजच्या कल्याणकारी राज्याच्या संकल्पनेतही या तत्त्वाची छाया दिसून येते.
बसवेश्वरांनी स्थापन केलेले “अनुभव मंटप” हे जगातील पहिले लोकशाही संसद मानले जाते. येथे समाजातील सर्व स्तरांतील लोक स्त्री-पुरुष, विविध जातींचे प्रतिनिधी एकत्र येऊन सामाजिक, धार्मिक आणि नैतिक विषयांवर मुक्तपणे चर्चा करत. या मंचावर स्त्रियांनाही समान स्थान होते, हे विशेष महत्त्वाचे आहे. त्या काळात स्त्रियांच्या शिक्षणावर आणि सहभागावर अनेक बंधने असताना बसवेश्वरांनी त्यांना विचार मांडण्याचे व्यासपीठ दिले. आजच्या लोकशाही व्यवस्थेचा बीजारोपण त्या काळातच त्यांनी केले होते, असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरणार नाही. बसवेश्वरांचे आणखी एक महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी जातिव्यवस्थेला दिलेले आव्हान. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, माणसाची ओळख त्याच्या जन्मावर नव्हे, तर त्याच्या कर्मावर आणि चारित्र्यावर ठरते. त्यांनी विविध जातींतील लोकांचे आंतरजातीय विवाह घडवून आणले, ज्यामुळे समाजात मोठी खळबळ उडाली. या कृतीतून त्यांनी सामाजिक बंधने मोडून काढण्याचा प्रत्यक्ष प्रयत्न केला. आजही आंतरजातीय विवाहांना विरोध होतो, हे वास्तव पाहता बसवेश्वरांचे कार्य किती दूरदर्शी होते, हे लक्षात येते.
बसवेश्वरांचे विचार त्यांच्या वचने या काव्यरूपातून प्रकट झाले. ही वचने अत्यंत सोप्या, थेट आणि प्रभावी भाषेत मांडलेली आहेत. त्यात त्यांनी देव, धर्म, समाज आणि नैतिकता यांबाबतचे आपले विचार स्पष्टपणे मांडले. त्यांनी मूर्तिपूजा, कर्मकांड आणि अंधश्रद्धांचा निषेध केला आणि ईश्वराशी थेट नाते जोडण्यावर भर दिला. त्यांच्या मते, देव मंदिरात नसून प्रत्येकाच्या अंतःकरणात आहे. हा विचार आधुनिक मानवतावादी दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. आजच्या काळात बसवेश्वरांच्या विचारांची उपयुक्तता अधिकच वाढली आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आपण आधुनिकतेच्या उंबरठ्यावर उभे आहोत, पण सामाजिक विषमता, जातीय द्वेष, आर्थिक असमानता आणि नैतिक अध:पतन यांसारख्या समस्या अजूनही कायम आहेत. अशा वेळी बसवेश्वरांचे तत्त्वज्ञान आपल्याला नव्या दिशेने विचार करायला भाग पाडते.
आज ‘स्टार्टअप’, ‘गिग इकॉनॉमी’, ‘स्वयंरोजगार’ यांची चर्चा होत असताना “कायकवे कैलास” ही संकल्पना अधिक सुसंगत वाटते. प्रत्येकाने स्वावलंबी होऊन प्रामाणिकपणे श्रम करावेत आणि समाजाच्या विकासात योगदान द्यावे, हा संदेश आजच्या युवकांसाठी प्रेरणादायी आहे. त्याचप्रमाणे, ‘दासोह’च्या माध्यमातून समाजातील दुर्बल घटकांसाठी संवेदनशीलता वाढवणे ही आजची गरज आहे. लोकशाहीच्या दृष्टीनेही बसवेश्वरांचे विचार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. आज लोकशाही व्यवस्था अस्तित्वात असली, तरी तिच्या मूल्यांची अधोगती होत असल्याचे दिसते. मतभेद सहन करण्याची क्षमता कमी होत आहे, संवादाऐवजी संघर्ष वाढत आहे. अशा वेळी ‘अनुभव मंटप’सारख्या मुक्त संवादाच्या व्यासपीठांची गरज आहे, जिथे विविध विचारांचे आदान-प्रदान होऊ शकते.
स्त्री-पुरुष समानतेच्या संदर्भातही बसवेश्वरांचे विचार आजही मार्गदर्शक ठरतात. त्यांनी स्त्रियांना शिक्षण, विचार मांडण्याचे स्वातंत्र्य आणि समाजातील समान स्थान दिले. आजही स्त्रियांच्या सुरक्षिततेचा, समान संधींचा आणि सन्मानाचा प्रश्न पूर्णपणे सुटलेला नाही. त्यामुळे बसवेश्वरांचे स्त्रीसमानतेचे तत्त्वज्ञान अधिकच महत्त्वाचे ठरते. बसवेश्वरांनी धर्माला मानवी मूल्यांशी जोडले. त्यांनी धर्माचा उपयोग माणसाला विभाजित करण्यासाठी नव्हे, तर एकत्र आणण्यासाठी केला. आजच्या काळात धर्माच्या नावाखाली निर्माण होणाऱ्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांचे विचार अधिकच सुसंगत वाटतात. धर्म म्हणजे करुणा, प्रेम आणि सहिष्णुता हा संदेश त्यांनी दिला. बसवेश्वर जयंती हा केवळ उत्सवाचा दिवस नाही, तर आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण त्यांच्या विचारांचे कितपत पालन करतो, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. समाजात समता, न्याय आणि बंधुता प्रस्थापित करण्यासाठी आपण काय करतो, याचे मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.
आज गरज आहे ती बसवेश्वरांच्या विचारांना केवळ भाषणांपुरते मर्यादित न ठेवता ते प्रत्यक्ष जीवनात उतरवण्याची. शिक्षण, प्रशासन, राजकारण आणि सामाजिक क्षेत्रात त्यांच्या तत्त्वांचा अवलंब केल्यास समाज अधिक न्याय्य आणि समताधिष्ठित होऊ शकतो. शेवटी, बसवेश्वरांचे जीवन आणि कार्य आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. समाज बदलण्यासाठी केवळ विचार पुरेसे नसतात, तर त्यासाठी कृतीचीही आवश्यकता असते. त्यांनी आपल्या आयुष्यातून हे सिद्ध केले की, एक व्यक्तीही समाजात मोठा बदल घडवू शकते. महात्मा बसवेश्वरांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करताना, त्यांच्या विचारांचा दीप आपल्या मनात प्रज्वलित ठेवण्याचा संकल्प करूया. समता, श्रम आणि मानवतेच्या मूल्यांवर आधारित समाज निर्माण करणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
✒️प्रविण बागडे(नागपूर)मो:-9923620919
