थोर समाजसुधारक निष्काम कर्मयोगी,चालते बोलते विद्यापीठ,कर्ते सुधारक,
कर्मयोगी संत गाडगे बाबा यांच्या आज असलेल्या दि.20 डिसेंबर 2025 रोजी असलेल्या 69 व्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन ॥
डेबूजी झिंगराजी जाणोरकर (संत गाडगेबाबा) यांचा जन्म २३ फेब्रुवारी १८७६ ला शेंडगाव,ता.अंजनगाव सुर्जी,जि.अमरावती येथे अतिशय गरीब कुटुंबात झाला.त्यांच्या आईचे नाव सखूबाई आणि वडिलांचे नाव झिंगराजी जाणोरकर होते.डेबूजींचे बालपण अत्यंत कष्टात आणि गरिबीत गेले. ते लहान असतानाच त्यांच्या वडिलांचे दारूच्या व्यसनामुळे निधन झाले.त्यानंतर त्यांची आई त्यांना घेऊन माहेरी म्हणजे मूर्तिजापूर तालुक्यातील दापुरे येथे आपल्या भावाकडे (मामाकडे) राहायला गेली.मामाची शेती मोठी होती, त्यामुळे लहानपणापासूनच डेबू शेतीची कामे,गुरे राखणे,नांगरणी करणे यात मग्न असे.त्यांना कामाची आणि स्वच्छतेची प्रचंड ओढ होती.त्यांना शिक्षणाची संधी मिळाली नाही, परंतु कामातूनच त्यांनी जीवनाचे खूप मोठे धडे गिरवले.अनिष्ट रूढी,अंधश्रद्धा आणि कर्जबाजारीपणा यांचे दुष्परिणाम त्यांनी जवळून पाहिले होते.लहानग्या डेबूचा निसर्गाशी संवाद चालत असे .
लहानपणी डेबू अत्यंत संवेदनशील आणि शांत स्वभावाचे होते. ते इतरांच्या तुलनेत खेळण्यापेक्षा निसर्गात रमण्यात अधिक वेळ घालवायचे. झाडे, पशू-पक्षी यांच्याशी ते एकांतात बोलत असत. त्यांच्या या निसर्गाशी जोडलेल्या वृत्तीतूनच त्यांच्यातील भविष्यातील सद्भावना आणि भूतदया यांचे मूळ दिसून येते.
डेबूला लहानपणापासूनच अंधश्रद्धा आणि रूढी अजिबात आवडत नसत. त्यांच्या गावात एकदा एका व्यक्तीने देवाचा कोप झाल्याचे सांगून लोकांना घाबरवले होते. तेव्हा लहानग्या डेबूने धाडसाने लोकांना सांगितले की, “देव कोणावरही कोप करत नाही, हे केवळ लोकांचे अज्ञान आहे.” त्यांच्या या विचारांमुळे लोक चकित झाले होते. हा प्रसंग त्यांनी पुढे केलेल्या प्रबोधनाच्या वृत्तीची पहिली झलक दाखवतो. डेबूची आई त्यांना खूप जपायची. एके दिवशी आईने त्यांच्यासाठी विशेष आवडीची भाकरी बनवली होती. डेबू भाकर खायला बसले असताना, त्यांच्या घराबाहेर एक भुकेलेला भिकारी आला. त्या भिकाऱ्याची भूक पाहून डेबूने स्वतःच्या ताटातील ती आवडती भाकर त्याला देऊन टाकली आणि स्वतः फक्त मीठ-भाकरी खाल्ली. हा प्रसंग त्यांची निःस्वार्थी वृत्ती आणि दानशूरता दर्शवतो. डेबूला त्यांचे मामा चंद्रभान यांनी वाढवले होते. मामा नेहमी त्यांना कष्ट आणि साफसफाईचे महत्त्व शिकवत असत. मामेभावांबरोबर शेतात काम करताना, डेबू फक्त स्वतःचे काम न करता, आजूबाजूच्या सार्वजनिक जागांची साफसफाई करण्यातही आनंद मानत असत. इतरांना मदत करणे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे, हे त्यांनी लहानपणीच आत्मसात केले. याच सवयीतून पुढे त्यांचे कीर्तनातून स्वच्छता करण्याचे कार्य सुरू झाले.हे सर्व प्रसंग दर्शवतात की, गाडगेबाबांच्या बालपणातच त्यांच्यातील समाजसुधारक, सत्यनिष्ठ आणि करुणावान व्यक्तीची बीजे रोवली गेली होती.
सम -१८९२ मध्ये त्यांचा विवाह कुंताबाईंशी झाला, त्यांना एक मुलगा व दोन मुली होत्या.
मात्र, त्यांचे मन संसारात फार काळ रमले नाही. दि.१फेब्रुवारी १९०५ रोजी त्यांनी घरदार सोडून जनसेवेसाठी संन्यास स्वीकारला.हातात एक गाडगे आणि झाडू घेऊन त्यांनी गावोगावी फिरून स्वच्छतेचा आणि समाजसुधारणेचा प्रसार केला.
संत गाडगेबाबांचा मृत्यू दि.२० डिसेंबर १९५६. वलगाव येथे पेढी नदीच्या काठावर झाला.
वयाच्या ८० व्या वर्षी या महान संताने जगाचा निरोप घेतला. अमरावती येथे गाडगेनगरमध्ये त्यांचे भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे.
संत गाडगेबाबा हे एक थोर समाजसुधारक,कीर्तनकार आणि संत होते. त्यांचे सामाजिक कार्य अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि बहुआयामी होते. त्यांनी आपल्या कृतीतून आणि कीर्तनातून समाजाला स्वच्छता, शिक्षण आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी लोकशिक्षण स्वच्छतेची शिकवण दिली .गाडगेबाबा स्वतः हातात झाडू घेऊन गावोगावी फिरत आणि रस्ते, गटारे व सार्वजनिक ठिकाणे स्वच्छ करत. त्यांनी लोकांना उपदेश करण्याऐवजी स्वतः कृती करून दाखविली. ‘देव दगडाच्या मूर्तीत नाही, तर माणसाच्या सेवेत आहे’ हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले.त्यांनी लोकांना श्रमाचे महत्त्व पटवून दिले आणि सामुदायिक श्रमदानातून गावे स्वच्छ करण्याची प्रेरणा दिली.शिक्षण प्रसार शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले.गाडगेबाबांनी शिक्षणाला सर्वांत मोठे दान मानले. ‘शिक्षणाशिवाय माणसाचे जीवन व्यर्थ आहे’ असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
संत गाडगेबाबांनी समाजातील गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी महाराष्ट्रात अनेक धर्मशाळा, वसतिगृहे आणि शाळा स्थापन केल्या.
शिक्षणासाठी पैसा त्यांनी आपल्या कीर्तनातून मिळालेला पैसा स्वतःसाठी न वापरता, या शिक्षण संस्थांच्या उभारणीसाठी आणि गरीब विद्यार्थ्यांच्या मदतीसाठी खर्च केला. त्यांनी कर्मकांड, रूढीवाद आणि अंधश्रद्धांवर आपल्या कीर्तनातून कठोर टीका केली.त्यांचे कीर्तन हे समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम होते.ते लोकांना साध्या आणि सोप्या भाषेत जीवन जगण्याची योग्य दिशा दाखवत असत.त्यांनी दारू आणि इतर व्यसनांचे दुष्परिणाम लोकांना समजावून सांगून व्यसनमुक्तीसाठी फार मोठे कार्य केले. त्यांनी जात-पात न मानता सर्वसामान्य गरीब, दुबळे आणि पीडित लोकांची निःस्वार्थ सेवा केली. त्यांच्यासाठी धर्मशाळा उभारल्या.
संत गाडगेबाबांनी केवळ माणसांवरच नाही, तर पशुपक्ष्यांवरही दया दाखवण्यास शिकवले. त्यांचे कार्य हे समाजाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारे, कृतिशील आणि मानवतेवर आधारित होते. म्हणूनच त्यांना ‘बंडखोर संत’ आणि ‘समाजसुधारणेचे अग्रदूत’ मानले जाते. संत गाडगेबाबांनी कीर्तनातून प्रबोधन केले पण त्यांच्याकीर्तनाची पद्धत अत्यंत विलक्षण,अनोखी आणि लोकशिक्षणावर आधारित होती. ते कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाचे कार्य करीत असत. त्यांच्या कीर्तनाची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे बाबांचे कीर्तन अत्यंत साध्या आणि सहज भाषेत, विशेषतः वऱ्हाडी बोलीत असायचे, ज्यामुळे सामान्य लोकांना ते लगेच समजत असे.त्यांच्या भाषेत ग्रामीण जीवनातील उपमा, म्हणी आणि उदाहरणे असत.स्वच्छता, शिक्षण, स्वावलंबन त्यांच्या कीर्तनाचा गाभा होता.
त्यांच्या कीर्तनाचा मुख्य विषय स्वच्छता, शिक्षण आणि स्वावलंबन हा होता.
”देवळात देव नाही, देव माणसात आहे,” असा स्पष्ट विचार कीर्तनातून जनसामान्यांना सांगत होते . परोपकार, गोरगरिबांची सेवा आणि लोकसेवा करण्यावर ते जोर देत.अंधश्रद्धांवर थेट प्रहार करीत.ते अंधश्रद्धा, रूढी-परंपरा,कर्मकांड, जनावरांचा बळी देणे (बोकड कापणे) आणि फसव्या गुरुंवर थेट आणि कठोर टीका करीत असत.देव विकत मिळतो का? देव अंग धुतो का? असे प्रश्न विचारून ते लोकांच्या विवेकबुद्धीला आव्हान देत.
गोपाला गोपाला देवकी नंदन गोपालात्यांच्या कीर्तनाच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी केवळ “गोपाला गोपाला देवकी नंदन गोपाला” या भजनाचा उपयोग ते लोकांना उपदेशाचा अर्थ मनावर ठसवण्यासाठी करीत असत.बाबांची कीर्तनपद्धत संवादात्मक होती.ते श्रोत्यांना थेट प्रश्न विचारून उत्तरे घेत असत (उदा. देव किती? श्रीखंड चांगले की बोकड?). यामुळे श्रोते कीर्तनात सक्रियपणे सामील होत असत.ते सर्व श्रोत्यांना हात वर करून टाळ्यांच्या तालावर भजन म्हणायला लावत, ज्यामुळे लोकांमध्ये उत्साह निर्माण होई.
केवळ देवाची भक्ती न करता, समाजाची सेवा करणे आणि शिक्षण घेणे हेच खरे ‘देव’ असल्याची शिकवण त्यांनी दिली.संत गाडगेबाबांचे कीर्तन हे केवळ धार्मिक अनुष्ठान नव्हते, तर ते समाजसुधारणा, लोकशिक्षण आणि विवेकवादाचे एक प्रभावी माध्यम होते. संत गाडगेबाबा हे एक महान समाजसुधारक होते. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि अस्वच्छतेवर प्रहार केला. त्यांच्या कीर्तनातील मुख्य विचार खालीलप्रमाणे आहेत . स्वच्छतेचे महत्त्व (शरीर आणि परिसर)गाडगेबाबांच्या मते, ‘स्वच्छता हाच खरा धर्म आहे’. ते नेहमी म्हणायचे की, जिथे स्वच्छता असते तिथेच देव वास करतो. केवळ मन शुद्ध असून चालणार नाही, तर आपला परिसर आणि शरीरही स्वच्छ असायला हवे.शिक्षण हेच प्रगतीचे साधन त्यांनी शिक्षणावर सर्वाधिक भर दिला.गरिबांनी आपल्या मुलाबाळांना पोटाला चिमटा काढून का होईना, पण शाळेत पाठवले पाहिजे, असे ते आग्रहाने सांगत. “शिक्षण घेतल्याशिवाय माणसाचे डोळे उघडणार नाहीत,” असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.देव दगडात नसून माणसात आहे: दगडाच्या मूर्तीला नैवेद्य दाखवण्यापेक्षा भुकेलेल्या माणसाला अन्न द्या, असे ते सांगत.प्राणीहत्या बंद करा: देवाच्या नावाने दिला जाणारा प्राण्यांचा बळी हा क्रूरपणा आहे, असे त्यांचे मत होते. अंगात येणे, भूतबाधा किंवा भविष्य पाहणे यांसारख्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका, असा संदेश त्यांनी दिला.व्यसनमुक्ती आणि सदाचार व्यसनामुळे माणसाचा आणि त्याच्या कुटुंबाचा नाश होतो. त्यामुळे दारू, गांजा आणि इतर व्यसनांपासून दूर राहण्याचा उपदेश त्यांनी दिला. चोरी न करणे, खोटे न बोलणे आणि इतरांना मदत करणे यालाच त्यांनी खरा धर्म मानले.
सण-उत्सव, लग्नकार्य किंवा मृताच्या नावे केल्या जाणाऱ्या जेवणावळींसाठी कर्ज काढू नका. अवाजवी खर्च टाळून साधेपणाने जगण्यावर त्यांचा भर होता.
गाडगेबाबांचा ‘दशसूत्री’ चा संदेश अनमोल आहे .बाबांनी लोकांच्या कल्याणासाठी खालील १० गोष्टींना महत्त्व दिले त्यालाच गाडगेबाबांची दशसूत्री म्हणतात .
१. भुकेलेल्यांना अन्न.
२. तहानलेल्यांना पाणी.
३. उघड्या-नागड्यांना वस्त्र.
४. गरीब मुला-मुलींना शिक्षण.
५. बेघरांना निवारा
६. अंध,पंगूंना औषधोपचार.
७. बेकारांना रोजगार.
८. मुक्या प्राण्यांना अभय.
९. गरीब तरुण-तरुणींचे लग्न.
१०. दुःखी व निराशांना हिंमत.
या दशसूत्रीचे त्यांनी जीवनभर आचरण केले .”देवळात जाऊ नका, तीर्थयात्रा करू नका, गरिबाची सेवा करा, तोच खरा देव आहे.” असे संत गाडगेबाबा प्रथम कीर्तनातून सांगत .
संत गाडगेबाबा यांचे जीवन म्हणजे निस्वार्थ सेवा आणि समाजप्रबोधनाचा एक वस्तुपाठच आहे.
गाडगेबाबा कोणत्याही गावात गेल्यावर प्रवचन देण्यापूर्वी स्वतः हातात झाडू (खराटा) घेत असत. ते कोणाचीही वाट न पाहता गावातील रस्ते, गटारे आणि सार्वजनिक ठिकाणे स्वच्छ करायला सुरुवात करत.
बाबा म्हणायचे, “देव मंदिरात नाही, तो स्वच्छतेत आहे.” लोकांनी विचारण्यापूर्वी स्वतः कामाला लागणे, हा त्यांचा मोठा गुण होता.
त्याकाळी पंढरपूरमध्ये दलितांना राहण्यासाठी जागा मिळत नसे. त्यांना थंडी-वाऱ्यात उघड्यावर झोपावे लागे. हे पाहून बाबांनी लोकांकडून वर्गणी गोळा केली आणि पंढरपूरमध्ये ‘चोखामेळा धर्मशाळा’ बांधली.
व ती 31 ऑक्टोबर 1956 रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या सुपूर्त केली. डॉ.आंबेडकर शिक्षणाच्या क्षेत्रात मोठे कार्य करत असल्याने, ही जागा शैक्षणिक कार्यासाठी अधिक उपयुक्त ठरेल असे बाबांना वाटले.गाडगेबाबांना माहित होते की त्यांनी उभ्या केलेल्या संस्था चालवण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांसारखा विचारी आणि दूरदृष्टी असलेला नेताच योग्य आहे. ही वास्तू भविष्यात सुरक्षित राहावी आणि तिचा उपयोग समाजाच्या भल्यासाठी व्हावा, हा त्यांचा उद्देश होता.
त्या काळात पंढरपूरमध्ये दलित भाविकांच्या निवासासाठी अनेक अडचणी होत्या. ही धर्मशाळा डॉ. आंबेडकरांच्या संस्थेकडे दिल्याने तिथल्या व्यवस्थेत सुधारणा होईल आणि ती वंचितांच्या हक्काची जागा पटेल, अशी बाबांची भावना होती.
धर्मशाळा सोपवताना गाडगेबाबा म्हणाले होते, “मी ही वास्तू तुमच्या स्वाधीन करत आहे, कारण तुम्ही तिचा उपयोग गोरगरिबांच्या शिक्षणासाठी आणि कल्याणासाठी कराल याची मला खात्री आहे.”
बाबांचे कीर्तन म्हणजे केवळ भजन नसायचे, तर तो एक जिवंत संवाद असे. ते कीर्तनात लोकांना प्रश्न विचारत:
बाबा: “पोरांनो, देव कुठे आहे?”
लोक: “मूर्तीत, मंदिरात!”
बाबा: “अरे वेड्यांनो, भुकेलेल्याला अन्न देणे आणि तहानलेल्याला पाणी देणे यातच खरा देव आहे. दगडात देव शोधण्यापेक्षा माणसात देव शोधा.”त्यांनी अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडांवर प्रहार करून लोकांना ‘माणुसकी’ हाच खरा धर्म असल्याचे शिकवले.
बाबा स्वतः निरक्षर होते, पण त्यांना शिक्षणाचे मोल ठाऊक होते. ते म्हणायचे, “तुमच्याकडे खायला अन्नासाठी पैसे नसतील, तरी चालेल; हातावरच्या भाकरीतला अर्धा तुकडा विकून आपल्या मुलांना शाळेत पाठवा.”
त्यांनी आपल्या आयुष्यात अनेक शाळा आणि वसतिगृहे काढली जेणेकरून गरिबांची मुले शिकून मोठी होतील.
विदर्भातील एका गावात जत्रा होती आणि तिथे शेकडो प्राण्यांचा बळी दिला जाणार होता. बाबांना हे समजताच त्यांनी तिथल्या लोकांना कळकळीने विनंती केली. “देवाला रक्ताची भूक नसते, तो मायेचा भुकेला असतो,” असे सांगून त्यांनी त्या मुक्या प्राण्यांचे प्राण वाचवले.
संत गाडगेबाबा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या दोन महापुरुषांचे नाते हे केवळ ओळखीचे नव्हते, तर ते परस्पर आदर, स्नेह आणि समान ध्येयाने प्रेरित असलेले नाते होते.
त्यांच्यातील या अजोड नात्याचे काही महत्त्वाचे पैलू आहेत .
जसे वैचारिक नाते .दोघांची कार्यक्षेत्रे वेगळी होती .
गाडगेबाबा कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करत होते, तर बाबासाहेब कायदे आणि चळवळीच्या माध्यमातून. मात्र, दोघांचे ध्येय एकच होते . अस्पृश्यता निवारण, शिक्षण आणि समाजातील अंधश्रद्धा दूर करणे.संत गाडगेबाबा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना आपले ‘गुरू’ मानत असत. गाडगेबाबा म्हणायचे, “मी फक्त लोकांना स्वच्छतेचे महत्त्व सांगतो, पण खरा प्रकाश देण्याचे काम बाबासाहेब करत आहेत.”
दुसरीकडे, बाबासाहेब सुद्धा गाडगेबाबांचा प्रचंड आदर करत. जेव्हा गाडगेबाबा बाबासाहेबांना भेटायला येत, तेव्हा बाबासाहेब स्वत: खुर्चीवरून उठून उभे राहत असत,जेव्हा गाडगेबाबांनी पंढरपूर येथे अस्पृश्य लोकांसाठी चोखामेळा धर्मशाळा बांधली, तेव्हा तिचे उद्घाटन त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या हस्ते केले होते. त्याकाळी ही एक फार मोठी क्रांतिकारी घटना होती.
गाडगेबाबा आपल्या कीर्तनातून बाबासाहेबांच्या कार्याचा गौरव करत. ते लोकांना सांगत, “माझ्या पाया पडू नका, तर बाबासाहेबांनी सांगितलेल्या मार्गाने चाला आणि शिक्षण घ्या.”
गाडगेबाबांच्या आजारपणात बाबासाहेब त्यांना भेटायला गेले होते. त्यावेळी गाडगेबाबांनी बाबासाहेबांना सांगितले होते की, “डॉक्टर, तुम्ही खूप काम केले आहे, आता शरीराची काळजी घ्या.” यावरून त्यांच्यातील जिव्हाळा दिसून येतो . संत गाडगेबाबांनी आपल्या साध्या शब्दांतून बाबासाहेबांचे तत्त्वज्ञान जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले, तर बाबासाहेबांनी गाडगेबाबांच्या कार्याला नेहमीच प्रतिष्ठा मिळवून दिली.
संत गाडगेबाबा आणि डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्यातील नाते हे निव्वळ मैत्रीचे नसून ते परस्पर आदर, सामाजिक बांधिलकी आणि समान ध्येयाने प्रेरित असलेले एक अतूट नाते होते.या दोन महान व्यक्तिमत्त्वांच्या नात्यातील अनेक महत्त्वाचे पैलू होते . उदा.विचारांची एकरूपता होती .
गाडगेबाबा हे अशिक्षित असूनही त्यांच्याकडे अफाट लोकविलक्षण शहाणपण होते, तर डॉ. पंजाबराव देशमुख हे उच्चशिक्षित होते. मात्र, दोघांचेही ध्येय एकच होते .बहुजन समाजाचा उद्धार, शिक्षण प्रसार आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन. याच समान विचारांमुळे हे दोन महापुरुष एकमेकांच्या जवळ आले.डॉ.पंजाबराव देशमुख यांना प्रेमाने ‘भाऊसाहेब’ म्हटले जाई. गाडगेबाबा त्यांना मुलाप्रमाणे मानत असत. गाडगेबाबांच्या अनेक सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्यात भाऊसाहेबांचा सक्रिय सहभाग असे. बाबांनी आपल्या कीर्तनातून अनेकदा भाऊसाहेबांच्या कार्याचा गौरव केला आहे.जेव्हा डॉ. पंजाबराव देशमुखांनी अमरावती येथे ‘श्री शिवाजी शिक्षण संस्था’ स्थापन केली, तेव्हा गाडगेबाबांनी त्यांना पूर्ण पाठिंबा दिला.बाबांनी आपल्या कीर्तनांतून लोकवर्गणी गोळा करण्यास मदत केली आणि लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले.भाऊ आणि बाबांचा एकमेकांवर अढळ विश्वास होता.
गाडगेबाबा जेव्हा आजारी असत किंवा त्यांना मदतीची गरज भासे, तेव्हा भाऊसाहेब स्वतः त्यांच्या सेवेसाठी हजर असत.
डॉ.पंजाबराव देशमुख गाडगेबाबांना आपला ‘मार्गदर्शक’ आणि ‘आदर्श’ मानत. बाबांच्या साधेपणाचा आणि निस्वार्थी वृत्तीचा भाऊसाहेबांवर मोठा प्रभाव होता.असे म्हटले जाते की, गाडगेबाबांच्या निधनानंतर भाऊसाहेबांना खूप मोठे वैयक्तिक दुःख झाले होते.त्यांनी बाबांचे सामाजिक व शैक्षणिक कार्य आणि विचार पुढे नेण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. गाडगेबाबांनी सुरू केलेल्या अनेक कार्यात भाऊसाहेबांनी प्रशासकीय आणि कायदेशीर पाठबळ दिले होते.गाडगेबाबा हे ‘कृतीशील संत’ होते, तर डॉ.पंजाबराव देशमुख हे ‘कृतीशील शिक्षणतज्ज्ञ’ होते .
संत गाडगेबाबा व डॉ.पंजाबराव
देशमुख यांच्या शैक्षणिक विचार व कार्यामुळे विदर्भातील आणि महाराष्ट्रातील बहुजन समाजाला शिक्षणाची दारे खुली झाली,असे म्हणता येईल.डॉ.पंजाबराव देशमुख यांनी स्थापन केलेल्या श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेला मदत करण्यात संत गाडगेबाबांचे योगदान अत्यंत मोलाचे आणि प्रेरणादायी होते. गाडगेबाबांनी केवळ शब्दांनी नव्हे, तर आपल्या कार्यातून या संस्थेला मोठे बळ दिले .संत गाडगेबाबा आपल्या कीर्तनांतून शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देत असत. डॉ. पंजाबराव देशमुखांच्या शिक्षण प्रसाराच्या कार्याबद्दल त्यांना आदर होता. त्यांनी आपल्या कीर्तनांतून लोकांना श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेला मदत करण्याचे आणि आपली मुले या संस्थेत शिकायला पाठवण्याचे आवाहन केले .गाडगेबाबांनी आपल्या कीर्तनांमधून जमा झालेली मदत ( भिक्षा ) अनेकदा सामाजिक आणि शैक्षणिक कामांसाठी खर्च केली. शिवाजी शिक्षण संस्थेच्या सुरुवातीच्या काळात, जेव्हा निधीची मोठी गरज होती, तेव्हा गाडगेबाबांनी आपल्या झोळीत जमा झालेली रक्कम संस्थेला दान केली होती. श्रमदाना विषयी एक प्रसिद्ध प्रसंग असा सांगितला जातो की, अमरावती येथे शिवाजी शिक्षण संस्थेच्या इमारतीचे (विद्यालयाचे)काम सुरू असताना गाडगेबाबा स्वतः तिथे उपस्थित राहिले. त्यांनी केवळ पैसे दिले नाहीत, तर स्वतः घमेले उचलून आणि विटा वाहून तिथे श्रमदान केले. एका महान संताला मजुराप्रमाणे काम करताना पाहून लोकांमध्ये प्रचंड प्रेरणा निर्माण झाली आणि मदतीचा ओघ वाढला.
गाडगेबाबांनी ग्रामीण भागातून फिरताना गोळा केलेले अन्नधान्य आणि जीवनावश्यक वस्तू अनेकदा संस्थेच्या श्रद्धानंद वसतिगृहात राहणाऱ्या गरीब मुलांसाठी पाठवून दिल्या. “गोरगरिबांची मुले शिकली पाहिजेत” हा गाडगेबाबांचा मुख्य उद्देश डॉ. पंजाबराव देशमुख पूर्ण करत होते, म्हणूनच त्यांनी या संस्थेला आपले मानले.
डॉ.पंजाबराव देशमुख जेव्हा शिक्षणाच्या प्रसारासाठी संघर्ष करीत होते,तेव्हा गाडगेबाबांनी त्यांना “भाऊसाहेब” म्हणून प्रेमाने संबोधून नेहमीच प्रोत्साहन दिले. समाजातील प्रतिगामी विचारांच्या विरोधात लढताना गाडगेबाबांचे नैतिक पाठबळ भाऊसाहेबांसाठी खूप मोठे होते. संत गाडगेबाबांनी श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेसाठी प्रचारक, देणगीदार आणि मजूर अशा तिन्ही भूमिका बजावल्या. त्यांनी श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून दिली आणि “शिक्षण हेच उद्धाराचे साधन आहे” हा संदेश कृतीतून दिला.
संत गाडगेबाबा आणि शिक्षणमहर्षी डॉ.पंजाबराव देशमुख या दोन महान व्यक्तिमत्त्वांमध्ये एकमेकांबद्दल आदर आणि जिव्हाळा होता. गाडगेबाबा हे ‘भक्ती’ आणि ‘स्वच्छते’चे प्रतीक होते, तर डॉ. पंजाबराव देशमुख हे ‘शिक्षण’ आणि ‘शेतकरी क्रांती’चे प्रणेते होते.
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी ग्रामीण भागातील गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांना एका मोठ्या वसतिगृहाची (Hostel) उभारणी करायची होती. मात्र, त्यावेळी त्यांच्याकडे पुरेशा निधीचा अभाव होता जेव्हा संत गाडगेबाबांना ही गोष्ट समजली, तेव्हा त्यांनी या कार्यात आपला सहभाग नोंदवण्याचे ठरवले.गाडगेबाबांनी स्वतःच्या कीर्तनातून जमलेली सर्व मदत आणि श्रमशक्ती या कामासाठी अर्पण केली. असे म्हटले जाते की, गाडगेबाबांनी स्वतः पुढाकार घेऊन लोकांकडून धान्य आणि पैसे जमा केले .गाडगेबाबा केवळ पैसे देऊन थांबले नाहीत. जेव्हा वसतिगृहाच्या इमारतीचे काम सुरू झाले, तेव्हा स्वतः गाडगेबाबांनी हातात घमेले घेऊन मजुरांसोबत काम केले.डॉ. पंजाबराव देशमुख जेव्हा तिथे आले आणि त्यांनी पाहिले की इतका मोठा संत स्वतः डोक्यावर विटा वाहत आहे, तेव्हा त्यांचे डोळे पाणावले. त्यांनी बाबांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, पण बाबा म्हणाले, “भाऊ, तुम्ही ज्ञानाचे मंदिर उभे करत आहात, त्यात खारीचा वाटा उचलण्याचे भाग्य मला मिळत आहे.”या भेटीतून आणि प्रसंगातून दोन मोठ्या विचारधारांचे मिलन पाहायला मिळते . गाडगेबाबांनी ‘शौचालय’ आणि ‘शिक्षण’ याला मोठे मानले.डॉ.पंजाबराव देशमुखांच्या शैक्षणिक कार्याला त्यांनी दिलेली ही साथ म्हणजे अध्यात्म आणि विज्ञान यांचा संगम होता. इतका मोठा लोकसंग्रह असलेला संत एका ध्येयवेड्या शिक्षणतज्ज्ञाच्या कामासाठी मजूर बनायला तयार होतो, हा समाजासाठी मोठा धडा होता.गाडगेबाबा नेहमी म्हणायचे, “जेवायला ताट नसलं तरी चालेल, पण मुलांच्या हातात पाटी-पेन्सिल द्या.” डॉ. पंजाबराव देशमुख नेमके तेच कार्य करत होते.डॉ. पंजाबराव देशमुख गाडगेबाबांना प्रेमाने आणि आदराने ‘बाबा’ म्हणत, तर गाडगेबाबा त्यांना ‘भाऊ’ म्हणत असत. आजही अमरावती येथील गाडगेबाबांच्या स्मृती आणि डॉ. पंजाबराव देशमुखांचे कार्य एकमेकांशी घट्ट विणलेले दिसतात.”शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे आणि ते जो प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही,” या डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचाराला गाडगेबाबांनी आपल्या कार्यातून आणि भाऊसाहेबांनी आपल्या संस्थेतून मूर्त रूप दिले. डॉ. पंजाबराव देशमुख आणि संत गाडगेबाबा हे महाराष्ट्राच्या मातीतील दोन थोर समाजसुधारक आहेत. या दोघांनीही बहुजन समाजाच्या उद्धारासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले. त्यांचे कार्य वेगवेगळ्या क्षेत्रांत असले, तरी त्यांचा अंतिम उद्देश ‘माणुसकीची सेवा’ हाच होता.
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांनी प्रामुख्याने शिक्षण आणि शेती या क्षेत्रांत क्रांती घडवून आणली. त्यांना ‘भारताचे पहिले कृषिमंत्री’ म्हणूनही ओळखले जातात, तर संत गाडगेबाबा हे एक ‘ चालते – बोलते विद्यापीठ’ होते. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि अस्वच्छतेवर प्रहार केला.
संत गाडगेबाबांची कीर्तनाची पद्धत अत्यंत विलक्षण,अनोखी आणि लोकशिक्षणावर आधारित होती. ते कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधनाचे कार्य करीत असत. त्यांच्या कीर्तनाची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये त्यांच्या कीर्तनाची भाषा लोकभाषा (वऱ्हाडी बोली)होती .बाबांचे कीर्तन अत्यंत साध्या आणि सहज भाषेत, विशेषतः वऱ्हाडी बोलीत असायचे, ज्यामुळे सामान्य लोकांना ते लगेच समजत असे त्यांच्या भाषेत ग्रामीण जीवनातील उपमा, म्हणी आणि उदाहरणे असत.त्यांच्या कीर्तनाचा मुख्य विषय स्वच्छता, शिक्षण,व्यसनमुक्ती आणि स्वावलंबन हा होता.”देवळात देव नाही, देव माणसात आहे,” असा त्यांचा स्पष्ट विचार होता. परोपकार, गोरगरिबांची सेवा, आणि लोकसेवा करण्यावर ते जोर देत.ते अंधश्रद्धा, रूढी-परंपरा, कर्मकांड, जनावरांचा बळी देणे (बोकड कापणे) आणि फसव्या गुरुंवर थेट आणि कठोर टीका करत.देव विकत मिळतो का? देव अंग धुतो का? असे प्रश्न विचारून ते लोकांच्या विवेकबुद्धीला आव्हान देत.त्यांच्या कीर्तनाच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी केवळ “गोपाला गोपाला देवकी नंदन गोपाला” हे भजन ते म्हणत असत .या भजनाचा उपयोग ते लोकांना उपदेशाचा अर्थ मनावर ठसवण्यासाठी करत.बाबांची कीर्तनपद्धत संवादात्मक होती. ते श्रोत्यांना थेट प्रश्न विचारून उत्तरे घेत असत (उदा. देव किती? श्रीखंड चांगले की बोकड?). यामुळे श्रोते कीर्तनात सक्रियपणे सामील होत.ते सर्व श्रोत्यांना हात वर करून टाळ्यांच्या तालावर भजन म्हणायला लावत, ज्यामुळे लोकांमध्ये उत्साह निर्माण होई.
केवळ देवाची भक्ती न करता, समाजाची सेवा करणे आणि शिक्षण घेणे हेच खरे ‘देव’ असल्याची शिकवण त्यांनी दिली.संत गाडगेबाबांचे कीर्तन हे केवळ धार्मिक अनुष्ठान नव्हते, तर ते समाजसुधारणा, लोकशिक्षण आणि विवेकवादाचे एक प्रभावी माध्यम होते.केवळ देवाची भक्ती न करता, समाजाची सेवा करणे आणि शिक्षण घेणे हेच खरे ‘देव’ असल्याची शिकवण त्यांनी दिली.संत गाडगेबाबांचे कीर्तन हे केवळ धार्मिक अनुष्ठान नव्हते, तर ते समाजसुधारणा, लोकशिक्षण आणि विवेकवादाचे एक प्रभावी माध्यम होते. कर्मयोगी संत गाडगेबाबा यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन ॥
गाडगे बाबांचा । आज स्मृतीदिन ।
करांनी वंदना । कोटी कोटी ॥
✒️प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले(अमरावती)मो:-८०८७७४८६०९
